కాపు ఉద్యమంలో చెరగని ‘ముద్ర’ సుదీర్ఘ పోరాటంలో అలసి శాశ్వత నిద్ర

కాపు గర్జనకు దిక్సూచి… ఉద్యమ జ్వాలకు చిరునామా.

ఆంధ్రప్రదేశ్ రాజకీయ చరిత్రలో కొందరు నాయకులు అధికారంతో గుర్తింపు పొందుతారు. మరికొందరు ఎన్నికల విజయాలతో తమ ముద్ర వేస్తారు. కానీ చాలా అరుదుగా కొందరు మాత్రమే ఒక సామాజిక ఉద్యమానికే ప్రతీకలుగా నిలుస్తారు. పదవులు, పార్టీలు, ఎన్నికల విజయాలు, పరాజయాలన్నింటినీ దాటి ఒక వర్గం ఆకాంక్షలకు, ఆవేదనకు, ఆత్మగౌరవానికి ప్రతినిధులుగా మారిపోతారు. అలాంటి అరుదైన నాయకుల్లో ముద్రగడ పద్మనాభం ఒకరు. వంగవీటి మోహనరంగా తర్వాత కాపు సామాజిక వర్గానికి ఉద్యమ స్వరంగా వినిపించిన నాయకుడు ఎవరైనా ఉన్నారంటే అది ముద్రగడ పద్మనాభమే. ఆయన రాజకీయ జీవితం ఎన్నో మలుపులు తిరిగినా, ప్రజల జ్ఞాపకాల్లో మాత్రం “కాపు ఉద్యమ నాయకుడు”గానే నిలిచిపోయారు. అందుకే ఆయన మరణం ఒక మాజీ మంత్రి మరణం మాత్రమే కాదు… నాలుగు దశాబ్దాలకుపైగా సాగిన ఒక ఉద్యమ రాజకీయానికి తెరపడిన క్షణం.
హైదరాబాద్‌లో అనారోగ్యంతో ఆయన తుదిశ్వాస విడిచిన వార్త వెలువడగానే కాపు సమాజంలో తీవ్ర విషాదం నెలకొంది. ఎన్నో నిరాహార దీక్షలు, ఆందోళనలు, అరెస్టులు, పోలీసు నిర్బంధాలు, రాజకీయ ఘర్షణలు, ఆశలు, నిరాశలు, విజయాలు, వైఫల్యాలన్నింటినీ తన జీవితంలో మోసిన నాయకుడు ఇక లేరనే భావన ఒక శూన్యతను మిగిల్చింది.

కిర్లంపూడి నుంచి అసెంబ్లీ వరకు
1953 జనవరి 22న తూర్పుగోదావరి జిల్లా కిర్లంపూడిలో జన్మించిన ముద్రగడ పద్మనాభం రాజకీయ వారసత్వం ఉన్న కుటుంబంలో పెరిగారు. ఆయన తండ్రి వీర రాఘవరావు ప్రజల్లో మంచి గుర్తింపు పొందిన నాయకుడు. చిన్ననాటి నుంచే గ్రామీణ సమస్యలు, రైతు కష్టాలు, సామాజిక అసమానతలను దగ్గరగా చూసిన ముద్రగడలో ప్రజాజీవితంపై ఆసక్తి పెరిగింది. 1978లో జనతా పార్టీ అభ్యర్థిగా శాసనసభకు ఎన్నిక కావడంతో ఆయన రాజకీయ ప్రయాణం ప్రారంభమైంది. అనంతరం 1983, 1985 ఎన్నికల్లో తెలుగుదేశం పార్టీ తరఫున ప్రతిపాడు నియోజకవర్గం నుంచి వరుస విజయాలు సాధించారు. ఎన్టీ రామారావు మంత్రివర్గంలో స్థానం సంపాదించారు. అయితే అధికార పదవికంటే తన అభిప్రాయాలకు విలువ ఇచ్చిన నాయకుడిగా నిలిచారు. విభేదాలు వచ్చినప్పుడు మంత్రి పదవికి రాజీనామా చేయడానికీ వెనుకాడలేదు. తరువాత ప్రజారక్షణ సమితి, తెలుగునాడు పార్టీ, కాంగ్రెస్, భారతీయ జనతా పార్టీ, తిరిగి తెలుగుదేశం పార్టీ, ఆపై వైఎస్సార్ కాంగ్రెస్ పార్టీ… ఇలా ఆయన రాజకీయ ప్రస్థానం అనేక పార్టీల గుండా సాగింది. అయితే పార్టీలు మారినా ప్రజలు ఆయనను గుర్తుపట్టింది మాత్రం ఒకే కారణంతో—కాపు ఉద్యమం.

పార్టీలు మారినా… పోరాటం మాత్రం ఆగలేదు
ముద్రగడ పద్మనాభం జీవితంలో అత్యంత శక్తివంతమైన అధ్యాయం కాపు రిజర్వేషన్ ఉద్యమం. విద్యా, ఉద్యోగ అవకాశాల్లో కాపులకు రిజర్వేషన్లు కల్పించాలని ఆయన దశాబ్దాల పాటు నిరంతర పోరాటం సాగించారు.
ప్రభుత్వాలు మారాయి. ముఖ్యమంత్రులు మారారు. ఎన్నికలు వచ్చాయి, వెళ్లాయి. కానీ ముద్రగడ ఉద్యమం మాత్రం ఆగలేదు. ఆయన చేపట్టిన నిరాహార దీక్షలు రాష్ట్రవ్యాప్తంగా చర్చనీయాంశమయ్యాయి. ఒక పిలుపునిస్తే వేలాది మంది రోడ్లపైకి వచ్చేవారు. ఒక దీక్ష ప్రారంభిస్తే ప్రభుత్వం స్పందించక తప్పని పరిస్థితులు ఏర్పడేవి. 1994 ఎన్నికల తర్వాత నుంచి, ముఖ్యంగా 2000ల దశకంలో, కాపు రిజర్వేషన్ అంశాన్ని మళ్లీ రాజకీయ చర్చల్లోకి తీసుకురావడంలో ఆయన కీలక పాత్ర పోషించారు. 2016లో తుని ప్రాంతంలో జరిగిన “కాపు గర్జన” అనంతరం ఉద్యమం రాష్ట్రవ్యాప్తంగా తీవ్ర ఉద్రిక్తతలకు దారితీసింది. ఆ సంఘటన తర్వాత కాపు రిజర్వేషన్ ప్రశ్న రాష్ట్ర రాజకీయాల్లో అత్యంత కీలక అంశంగా మారింది. ఆ ఉద్యమం వెనుక నిలిచిన ప్రధాన ముఖచిత్రం ముద్రగడ పద్మనాభమే.

వంగవీటి రంగా తర్వాత ఉద్యమ స్వరం
1988 డిసెంబర్ 26న వంగవీటి మోహనరంగా హత్య అనంతరం కాపు సమాజంలో ఏర్పడిన భావోద్వేగ నాయకత్వ లోటును ఉద్యమ పరంగా ఎక్కువకాలం భర్తీ చేసిన వ్యక్తి ముద్రగడ. రంగా ఒక భావోద్వేగ ప్రతీక అయితే, ముద్రగడ ఉద్యమ రాజకీయాలకు ప్రతీకగా నిలిచారు. ఆయన సభలు కాపు సమాజంలో ఐక్యతకు వేదికలయ్యాయి. యువతలో రాజకీయ చైతన్యాన్ని పెంచాయి. కాపు సమాజం హక్కుల కోసం రాజ్యాంగబద్ధంగా పోరాడాలని ఆయన నిరంతరం పిలుపునిచ్చారు. అందుకే “కాపు ఉద్యమం అంటే ముద్రగడ… ముద్రగడ అంటే కాపు ఉద్యమం” అనే భావన బలపడింది. ముద్రగడ పోరాటం ఎన్నో ప్రభుత్వాలను కదిలించింది. కమిషన్లు ఏర్పడ్డాయి. హామీలు వచ్చాయి. ఎన్నికల మేనిఫెస్టోల్లో కాపు రిజర్వేషన్ పదేపదే చోటు దక్కింది. అయితే ఆయన జీవితంలో అతిపెద్ద బాధ ఏమిటంటే—దశాబ్దాల పోరాటం చేసినప్పటికీ కాపు రిజర్వేషన్ అంశానికి పూర్తి స్థాయి రాజ్యాంగబద్ధ పరిష్కారం లభించకపోవడం. ఉద్యమం ప్రజల్లో చైతన్యం తెచ్చింది. రాజకీయ చర్చను మార్చింది. కానీ ఆయన ఆశించిన గమ్యాన్ని పూర్తిగా చేరుకోలేకపోయింది.

2024… రాజకీయంగా అతిపెద్ద మలుపు
2024 ఆంధ్రప్రదేశ్ అసెంబ్లీ ఎన్నికలు ముద్రగడ రాజకీయ జీవితంలో కీలక మలుపుగా నిలిచాయి. ఆ ఎన్నికలకు ముందు ఆయన వైఎస్సార్ కాంగ్రెస్ పార్టీలో చేరారు. ఆ నిర్ణయం కాపు సమాజంలోనే విభిన్న అభిప్రాయాలకు దారితీసింది. పిఠాపురం నియోజకవర్గంలో జనసేన అధ్యక్షుడు పవన్ కళ్యాణ్‌ను ఓడిస్తానని ఆయన బహిరంగంగా ప్రకటించారు. “అలా జరగకపోతే నా పేరు మార్చుకుంటాను” అని కూడా సవాలు విసిరారు. అయితే 2024 జూన్ 4న వెలువడిన ఎన్నికల ఫలితాల్లో పవన్ కళ్యాణ్ ఘన విజయం సాధించారు. అనంతరం తన మాట ప్రకారం ముద్రగడ అధికారికంగా తన పేరును “ముద్రగడ పద్మనాభ రెడ్డి”గా మార్చుకున్నారు. ఈ పరిణామం రాష్ట్ర రాజకీయాల్లో విశేష చర్చకు దారితీసింది. కొంతమంది దాన్ని ఆయన మాట నిలబెట్టుకున్న వ్యక్తిత్వంగా అభివర్ణించగా, మరికొందరు ఉద్యమ నాయకుడికి తగిన నిర్ణయం కాదని విమర్శించారు. కానీ ముద్రగడ తీసుకున్న ప్రతి నిర్ణయం ప్రజా చర్చకు దారి తీసిందన్నది మాత్రం వాస్తవం.

ప్రశంసలూ… విమర్శలూ… రెండూ వెంట నడిచాయి
ముద్రగడ రాజకీయ జీవితం ప్రశంసలు, విమర్శలు రెండింటితో కూడుకున్నది. అభిమానులు ఆయనను కాపు ఆత్మగౌరవానికి ప్రతీకగా కీర్తించారు. విమర్శకులు ఆయన రాజకీయ నిర్ణయాలను ప్రశ్నించారు. అయితే ఈ భిన్నాభిప్రాయాలన్నింటినీ దాటి నిలిచిన సత్యం ఒక్కటే—ఆంధ్రప్రదేశ్‌లో కాపు ఉద్యమ చరిత్రను ముద్రగడ పద్మనాభం పేరు లేకుండా రాయడం అసాధ్యం. ఆరోగ్య సమస్యలు ఆయనను చివరి దశలో ప్రజలకు దూరం చేశాయి. మూత్రపిండాల సంబంధిత వ్యాధితో చికిత్స పొందుతూ హైదరాబాద్‌లో కన్నుమూశారు. ఆయన మరణంతో రాజకీయ ప్రత్యర్థులు సైతం ఆయన ఉద్యమస్ఫూర్తిని స్మరించారు. కాపు సమాజం తమ ఉద్యమానికి చిరునామాగా నిలిచిన నాయకుడిని కోల్పోయింది.

ఉద్యమం కొనసాగుతుంది… నాయకుడు చరిత్రలో కలిశాడు
ముద్రగడ పద్మనాభం జీవితాన్ని కేవలం ఎన్నికల గెలుపోటములతో కొలవలేం. ఆయన అసలు గుర్తింపు మంత్రి పదవి కాదు. ఎమ్మెల్యే, ఎంపీ హోదాలు కాదు. ఆయన అసలు గుర్తింపు ఉద్యమం. ఆయన రాజకీయ సంపద ప్రజల విశ్వాసం. ఆయన వారసత్వం కాపు ఆత్మగౌరవ పోరాటం. రాజకీయాల్లో అధికారాలు శాశ్వతం కావు. పార్టీలు మారుతాయి. నాయకత్వాలు మారుతాయి. కానీ సమాజ చరిత్రలో కొన్ని పేర్లు ఉద్యమాలకు ప్రతీకలుగా శాశ్వతమవుతాయి. ముద్రగడ పద్మనాభం అలాంటి నాయకుడు. ఆయన మరణంతో ఒక ఉద్యమం ముగియలేదు. కానీ ఆ ఉద్యమానికి దశాబ్దాల పాటు దిక్సూచిగా నిలిచిన ఒక స్వరం మూగబోయింది. ఒక యుగం ముగిసింది. ఒక రాజకీయ అధ్యాయం చరిత్రలో కలిసిపోయింది. హైదరాబాద్‌లో ఆయన శ్వాస ఆగిపోయి ఉండవచ్చు. కానీ కిర్లంపూడి నుంచి ప్రారంభమైన ఆయన పోరాటం, కాపు ఆత్మగౌరవం కోసం సాగించిన నిరంతర యాత్ర, ఆంధ్రప్రదేశ్ రాజకీయ చరిత్రలో చిరస్థాయిగా నిలిచిపోతుంది. వంగవీటి మోహనరంగా తర్వాత కాపు ఉద్యమానికి అత్యంత ప్రభావవంతమైన స్వరంగా నిలిచిన ముద్రగడ పద్మనాభం ఇక లేరు. కానీ ఉద్యమాన్ని రాజకీయాల కంటే గొప్పదిగా నమ్మిన ఆయన పేరు… కాపు సమాజ చరిత్రలో, ఆంధ్రప్రదేశ్ రాజకీయ చరిత్రలో, పోరాటానికి పర్యాయపదంగా శాశ్వతంగా నిలిచి ఉంటుంది.